ترامپ و پڕۆژەی نوێی دادۆشینی وڵاتانی عەرەبی

 بەشی نێودەوڵەتی: لە ساڵانی ڕابردوودا حکوومەتە جۆربەجۆرەکانی ئەمریکا هەوڵیان داوە ئەو بڕوایە لە ناوچەکەدا دروست بکەن کە نزیکیی لە تەلئەبیب و جووڵە لە چوارچێوەی پڕۆژە ئەمنییەکانی واشنتۆن دەتوانێت سەقامگیری و ئارامی بۆ حکومەتە عەرەبییەکان بهێنێتە ئاراوە.

بەڵام دەرئەنجامی پراکتیکی ئەم سیاسەتانە چی بووە؟ ئەمڕۆ ناوچەکە نەک هەر هێورتر نەبووەتەوە، بەڵکوو ڕووبەڕووی چینە ئاڵۆزترەکانی نائەمنی و قەیرانی سیاسی و گرژی سەربازی دەبێتەوە.
ڕەنگە ترامپ تاکە سیاسەتمەدار بێت کە بە ئاشکرا ئەم بۆچوونە دەرببڕێت. ناوبراو چەندین جار وڵاتانی عەرەبی وەک سەرچاوەی دارایی بۆ سیاسەتەکانی ئەمریکا وەسف کردووە و ئێستاش هەمان ڕێباز لە شێوەی گوشار بۆ پەرەپێدانی “پەیمانی ئیبراهیم” پەیڕەو دەکات.

مانای ڕوونی ئەم سیاسەتە ئەوەیە کە حکومەتە عەرەبییەکان دەبێ پارە بدەن و دەستبەرداری ئیمتیازاتی سیاسی بن و لە کۆتاییدا تەنیا پشت بەو گەرەنتییانە ببەستن کە مێژووی ناوچەکە دەریخستووە کە جێی متمانە نییە.
ئاساییکردنەوە؛ پڕۆژەیەک کە ئاسایشی دروست نەکرد
کاتێک پرۆسەی ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکانی نێوان بەشێک لە دەوڵەتانی عەرەبی و ڕژێمی زایۆنی دەستیپێکرد، یەکێک لە پڕوپاگەندە سەرەکییەکانی میدیاکانی ئەمریکا ئەوە بوو کە ئەم ڕێککەوتنانە دەتوانن ئاستی گرژییە ناوچەییەکان کەم بکەنەوە و ڕێگایەکی نوێ بۆ ئاسایشی بەکۆمەڵ دروست بکەن.

بەڵام پێشهاتەکانی چەند ساڵی ڕابردوو نزیکەی هەموو ئەم ئیدیعایانەیان خستۆتە ژێر پرسیارەوە.
نە ململانێ ناوچەییەکان وەستان و نە هەڕەشەکان نەماون، نە ئەو وڵاتانەی پەیوەست بوون بەم پرۆسەیە هەستیان بە ئاسایشی زیاتر نەکرد. بەپێچەوانەوە ئێستا زۆرێک لەوان زیاتر لە جاران خۆیان بەرەوڕووی قەیرانە ئەمنییەکان دەبیننەوە.

ژێرخانی ئابووری و ڕێڕەوی وزە و تەنانەت پێگەی جیۆپۆلەتیکی وڵاتانی عەرەبی لەم ساڵانەی دواییدا چەندین جار مەترسی لەسەر بووە، ئەمەش ئەوە دەردەخات کە ئاسایش بەرهەمی واژۆکردنی ڕێککەوتنی نمایشی نییە.
لە ڕاستیدا ئەوەی ئەمریکا بە وڵاتانی عەرەبی فرۆشتبووی زیاتر بوو لە “ئاسایش”؛ بەندیوارییەکی هەمیشەیی بوو؛ بەندیوارییەک کە تێچووی دارایی و سیاسی قورسی بۆ جیهانی عەرەبی دروستکرد.

مامەڵەی چەکی فەلەکی و فشار بۆ هاوئاهەنگی سیاسی لەگەڵ واشنتۆن و چوونە ناو پڕۆژە هەرێمییە تێچووە زۆرەکان بەشێک بوون لەو باجانەی کە حکومەتە عەرەبییەکان داویانە، بەبێ ئەوەی هیچ دەستکەوتێکی بەرجەستە لە بوارەکانی سەقامگیری و ئاسایشدا بەدەستبهێنن.
لە لایەکی دیکەوە ئاساییکردنەوە نەک هەر کێشەی فەلەستینی چارەسەر نەکرد، بەڵکو بۆشایی نێوان حکومەتە عەرەبییەکان و بیروڕای گشتی لە جیهانی ئیسلامیدا قووڵتر کردەوە. هێشتا فەلەستین پرسێکی ناوەندییە بۆ گەلانی ناوچەکە و هەر هەوڵێک بۆ پشتگوێخستنی بە مانای زیادبوونی بێمتمانەیی لەناو کۆمەڵگا عەرەبییەکاندا دێت.
ئەزموونی شەڕ؛ خۆڕاگری یان بەندیواری؟
پێشهاتەکانی شەڕی چل ڕۆژە لە ئێران زۆرێک لە هاوکێشەکانی پێشووی گۆڕی. لە هەلومەرجێکدا کە ئەمریکا و ڕژێمی زایۆنی پێیان وابوو دەتوانن بە زۆرترین گوشار هاوسەنگی هێز لە ناوچەکەدا بە قازانجی خۆیان بگۆڕن، بەرخۆدانی ئێران نیشانی دا کە هاوکێشەکانی ڕۆژئاوای ئاسیا وەک ڕابردوو یەکلایەنە نەماون.
ئەوەی لەم شەڕەدا سەرنجی ڕای گشتی ناوچەکەی ڕاکێشا، تەنیا لایەنی سەربازیی بابەتەکە نەبوو؛ بەڵکوو ئەوە ئەو ڕاستییە بوو کە بە پێچەوانەی پڕوپاگەندەکانی چەند دەیەی ڕابردوو، مەرج نییە پشتبەستن بە ئەمریکا ئاسایش بهێنێتە ئاراوە و مەرج نییە بەرخۆدان بە مانای داڕمان بێت.

ئەم پرسە ئەو وێنەیەی هەژاند کە ئەمریکا ساڵانێک بوو هەوڵی دروستکردنی دەدا لە دەسەڵاتی ڕەهای خۆی و ئیسرائیل لە ناوچەکەدا.
لە بەرامبەردا زۆرێک لە حکومەتە عەرەبییەکان کە ساڵانێک بوو لەسەر بنەمای پشتیوانی ئەمریکا بوون، بینیان کە تەنانەت قەبارەی زۆری کڕینی چەک و پشتیوانی سیاسی تەواو لەلایەن واشنتۆنەوە ناتوانێت ئاسایشی بەردەوامیان بۆ دروست بکات. ئەم مەسەلەیە بووەتە هۆی ئەوەی ئەمڕۆ پرسیارێکی جددی لای بەشێک لە نوخبەی عەرەبی ورووژێنرێت کە ئایا بەراستی بەردەوامبوون لەسەر ئەم ڕێبازە لە بەرژەوەندی گەلانی ناوچەکەدایە؟
واقیعەکە ئەوەیە کە ئەزمونی چەند دەیەی ڕابردوو دەریدەخات کە ئەمریکا قەیرانە ناوچەییەکان بۆ بەڕێوەبردنی بەرژەوەندییەکانی بەکاردەهێنێت نەک هەوڵی دروستکردنی سەقامگیری. تا گرژییەکان زیاتر بن، فرۆشتنی چەک و پێکهێنانی هاوپەیمانی نوێ و وابەستەیی ئەمنی وڵاتانی عەرەبی قووڵتر دەبێت.
چارەنووسی عەرەب؛ سەربەخۆیی یان دووبارەبوونەوەی هەڵەیەکی مێژوویی؟
ئەمڕۆ جیهانی عەرەبی لەبەردەم تاقیکردنەوەیەکی گرنگدایە. هێشتا هەندێک لە حکومەتەکان پێیان وایە نزیکبوونەوە لە واشنتۆن و تەلئەبیب دەتوانێت پێگەی ئەوان سەقامگیر بکات، بەڵام ئەزموونەکانی ئەم دواییە پەیامێکی جیاوازیان هەیە. ناوچەی ڕۆژئاوای ئاسیا پێی ناوەتە قۆناغێکەوە کە چیتر بە فۆرمولەی کۆن بەڕێوە ناچێت.

گەلانی عەرەب زۆر باش دەبینن کە پڕۆژەی ئاساییکردنەوە نە شەڕی ڕاگرتووە، نە قەیرانی فەلەستینی چارەسەر کردووە، تەنانەت ڕێگریشی کردووە لە زیادبوونی هەڕەشەکان بۆ سەر وڵاتانی عەرەبی. لەم جۆرە هەلومەرجەدا پێداگری لەسەر بەردەوامبوون لەسەر ئەم ڕێگایە دەتوانێت دابەشبوونە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکان لەناو جیهانی عەرەبیدا قووڵتر بکاتەوە.
لێدوانەکانی ترامپ جارێکی دیکە سەلماندی کە دیدگای ئەمریکا بۆ ناوچەکە هێشتا دیدگای "تێچوون و قازانج"ە. لەم ڕوانگەیەوە، وڵاتانی عەرەبی دەبێ سەرچاوەی دارایی و توانای سیاسی و تەنانەت ئیعتباری ناوچەیی خۆیان بۆ پێشخستنی پڕۆژە ئەمریکییەکان خەرج بکەن، بەبێ ئەوەی هیچ گەرەنتییەکی ڕاستەقینە بۆ داهاتوویان هەبێت.
ئەنجام
پێشهاتەکانی ساڵانی ڕابردوو دەریخستووە کە ئاسایشی هاوردەکراو ئاسایشی بەردەوام نییە. ئەو حکومەتانەی کە پێیان وایە دەتوانن سەقامگیری بە پشت بەستن بە دەسەڵاتی دەرەکی و پشتگوێخستنی داواکاری گەلان دابمەزرێنن، درەنگ یان درەنگ ڕووبەڕووی واقیعە سەختەکانی ناوچەکە دەبنەوە. هەروەها ئەزموونی ئاساییکردنەوەی پەیوەندییەکان لەگەڵ ڕژێمی زایۆنیستیش تا ئەمڕۆ نیشانی داوە کە ئەم ڕێبازە نە بووەتە هۆی ئاشتی و نە توانیویەتی قەیرانەکانی ئێستا کەم بکاتەوە.
ڕەنگە کاتی ئەوە هاتبێت وڵاتانی عەرەبی بەرەو پێناسەکردنەوەی سەربەخۆی بەرژەوەندییەکانیان هەنگاو بنێن، نەک دووبارەکردنەوەی سیاسەتە شکستخواردووەکانی ئەمریکا. ناوچەکە لە هەموو شتێک زیاتر پێویستی بە هاوکاری ڕاستەقینەی نێوان نەتەوەکانی هەیە، نەک هاوپەیمانییەک کە لەسەر بنەمای ترس و بەندیواری و موزایەدە لەسەر دۆزی فەلەستین دامەزراوە.