لە سزادانەوە بۆ سەرچاوە بوون؛ بۆچی جیهان درۆنی ئێرانی کۆپی دەکات؟

 ئاژانسی هەواڵی یۆنهاپ جەختی لەوە کردووەتەوە کە فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئەمریکی "لوکاس" بە ئەندازیاری پێچەوانەی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێرانی "شەهید-١٣٦" پەرەی پێدراوە.

ئەمەش بەو مانایەیە کە ئێستا کۆریای باشووریش لەسەر ڕێگایەک دەڕوات کە لە تەکنۆلۆژیایەکی ڕەسەنی ئێرانییەوە دەست پێدەکات.

ئەمە یەکەمجار نییە کە میدیاکانی ڕۆژئاوا دان بە ڕاستییەکی لەو شێوەیەدا بنێن.

نزیکەی چوار مانگ لەمەوبەر، ماڵپەڕی ئەمریکی ناسیۆناڵ ئینتێرست لە ڕاپۆرتێکی ورددا سەبارەت بە لێکچوونی سەرنجڕاکێشی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی لوکاس لەگەڵ فڕۆکەی شەهید-١٣٦ نووسیبووی و ڕایگەیاندبوو کە ئەم فڕۆکە بێفڕۆکەوانە ئەمریکییە لە ڕاستیدا وەشانێکی ئەندازیاری پێچەوانە کردنەوتی مۆدێلی ئێرانییە.

ئێستا کە کۆریای باشوور دەچێتە ناو هەمان ڕێگا، ئەوەی سەردەمانێک بە دەستکەوتێکی تەنیا ئێرانی دادەنرا، بووەتە مۆدێلێک بۆ پەرەپێدانی نەوەی نوێی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی کەم تێچوو لە سوپای پێشکەوتوودا.
ئەم پەرەسەندنە تەنیا سەرکەوتنێکی تەکنیکی نییە؛ هەروەها ڕەنگدانەوەی گۆڕانی پێگەی تەکنەلۆژیای بەرگری ئێرانە لە هاوکێشەی جیهانیدا.

لە ماوەی دەیان ساڵی ڕابردوودا یەکێک لە میحوەرە سەرەکییەکانی شەڕی میدیایی دژی ئێران ئەو ئیشارەتانە بووە کە وڵاتێک لە ژێر گەمارۆکاندا، گۆشەگیر و بێبەش لە تەکنۆلۆژیای ڕۆژئاوایی، توانای بەرهەمهێنانی کەرەستەی پێشکەوتووی نییە.

لەم گێڕانەوەیەدا بڕیار بوو سزاکان بزوێنەری پێشکەوتنی ئێران بوەستێنن و وڵاتەکە بکەنە بەکارهێنەرێکی هەمیشەیی تەکنەلۆژیای بیانی.
بەڵام ئەزموونی چوار دەیەی ڕابردوو ڕێگایەکی دیکەی نیشانداوە. ئێران لەبری ئەوەی چاوەڕێی هەڵگرتنی سنووردارکردنەکان بکات، سەرنجی خستە سەر توانایەک کە هیچ سزایەک ناتوانێت ڕێگری بکات: سەرمایەی مرۆیی، زانستی ڕەسەن و متمانە بەخۆبوون.

ئەم گۆڕانکارییە لە ڕێبازدا وردە وردە بووە هۆی پێکهێنانی هەزاران کۆمپانیا و سەنتەری توێژینەوە و پۆلی تەکنەلۆژیا کە لەسەر بنەمای زانیاری بوون، بەرهەمی کێبڕکێکار لە بوارە جیاوازەکاندا بەرهەم دەهێنن، لە نانۆتەکنەلۆژیا تا پزیشکی و پیشەسازی بەرگری.
پیشەسازی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی ئێران یەکێکە لە نموونە ڕوونەکانی ئەم ڕێگایە. بە پێچەوانەی ئەو باوەڕە جەماوەرییەی کە دەڵێن باڵادەستی سەربازی تەنیا لە کەرەستەی زۆر گرانبەها و سیستەمی ئاڵۆزدا دەگەڕێت، ئێران ڕێبازێکی جیاوازی هەڵبژاردووە؛ دیزاینکردنی سیستەمی سادە و کەم تێچوون و بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵ و لە هەمان کاتدا کاریگەر. شاهد-١٣٦ هێمای ئەم فەلسەفەیە. فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان کە ڕەنگە ئاڵۆزترین سیستمی جیهانی نەبێت، بەڵام بە پشتبەستن بە دیزاینێکی زیرەک و تێچووی کەم، توانی یاساکانی بەرەکانی شەڕ بگۆڕێت.
لە جیهانی ئەمڕۆدا بەهای تەکنەلۆژیایەک تەنیا بەندە بە ئاڵۆزییەکانییەوە؛ هەروەها بەندە بە کاریگەری و بەرهەمهێنانی بەکۆمەڵ و کاریگەری تێچوونەکەی. ڕێک ئەمەش هۆکارێکە بۆ ئەوەی ئێستا زۆرێک لە سوپاکان لە سەرانسەری جیهان بەرەو پەرەپێدانی فڕۆکەی بێفڕۆکەوانی خۆکوژی کەم تێچووی هەنگاو بنێن. کاتێک تەکنەلۆژیایەک دەتوانێت هەمان کاریگەری کارکردن بە تێچووی زۆر کەمتر بەدەستبهێنێت، ئاساییە کە ببێتە نمانە.
گرنگی هەواڵی کۆریای باشوور ڕێک لەم خاڵەدا دایە. ئەگەر پێشتر ئەمریکا بە کۆپیکردنی فڕۆکەی شاهد-١٣٦ ناوی زڕا بوو، ئێستا یەکێک لە گرنگترین هاوپەیمانەکانی واشنتۆنیش هەمان مۆدێل پەیڕەو دەکات. ئەمەش ئەوە دەردەخات کە شاهد چیتر تەنیا بەرهەمێکی ئێرانی نییە، بەڵکوو بووەتە بەشێک لە ڕەوتی جیهانی پەرەسەندن لە تەکنەلۆژیای شەڕدا.
بێگومان پرسی سەرەکی لە فڕۆکەیەکی بێفڕۆکەوان تێدەپەڕێت. ئەوەی ئەمڕۆ لەبەرچاو دەگیرێت، دەرئەنجامی ستراتیژییەکی درێژخایەنە؛ ستراتیژییەک کە لەسەر بنەمای متمانە بەخۆبوون بوو. متمانە بەخۆبوون لە ئێران هەرگیز تەنیا دروشمێکی سیاسی نەبووە. مانای ڕاستەقینەی متمانەیە بە توانای ناوخۆیی لە کاتێکدا کە دەستڕاگەیشتن بە تەکنەلۆژیای بیانی داخراوە. هەرچەندە ئەم ڕێبازە لە کورتخایەندا قورس و تێچووی زۆری دەوێت، بەڵام لە درێژخایەندا دەتوانێت وڵاتێک لە بەکاربەری تەکنەلۆژیاوە بگۆڕێت بۆ بەرهەمهێنەری تەکنەلۆژیا و تەنانەت ئاماژەیەکی تەکنەلۆژیاش.
شاهد-١٣٦ ڕێک بەرهەمی تێڕوانینێکی لەو جۆرەیە. ئەم فڕۆکە بێفڕۆکەوانە لە هەلومەرجی ئاساییدا دروست نەبووە، بەڵکوو لە سەختترین سەردەمی سزا و سنووردارکردن و فشارەکاندا دروست بووە. ڕەنگە ئەگەر ڕێگای هاوردەکردنی ئامێر و تەکنەلۆژیا بە تەواوی کراوە بووایە، هیچ هاندەرێک بۆ پەرەپێدانی سیستەمێکی لەو شێوەیە نەدەبوو.

بەڵام ئەو سنووردارکردنانە بە پێچەوانەی مەبەستی داڕێژەرانی سزاکان، گۆڕا بۆ دەرفەتێک بۆ پەرەپێدانی توانا ناوخۆییەکان. خاڵی هەرە گرنگ ئەوەیە کە ئەمڕۆ ئەم ڕاستییە تەنیا لە لایەن میدیا ئێرانییەکانەوە دەرنابڕدرێت. کاتێک میدیاکانی ئەمریکا باس لە ئەندازیاری پێچەوانەی شاهد دەکەن و میدیای کۆریش هەمان گێڕانەوە دووبارە دەکەنەوە، ئەمە دانپێدانانێکی ناڕاستەوخۆیە بە پێگەی تەکنۆلۆژیای ئێران. لە ئەدەبیاتی کێبڕکێی سەربازیدا هیچ وڵاتێک تەکنەلۆژیای بێ بەها وەرناگرێت. ئەندازیاری پێچەوانە خۆی نیشانەی بەهای کارپێکردن و کارایی تەکنەلۆژیایەکە.

لەم ڕوانگەیەوە دەبێ شاهد-١٣٦ وەک هێمای گۆڕانکارییەکی گەورەتر سەیر بکرێت؛ گۆڕانکاری لە پێگەی ئێران لە زنجیرەی بەرهەمهێنانی تەکنەلۆژیادا. وڵاتێک کە ساڵانێکە هەوڵی دەدا تەنها وەک هاوردەکاری تەکنەلۆژیا بناسێنرێت، ئێستا لە هەندێک بواردا گەیشتووەتە ئاستێک کە بەرهەمەکانی کاریگەرن بۆ دیزاینی سیستەمی نوێ لە وڵاتانی دیکەدا.
بێگومان ئەم سەرکەوتنە بەرپرسیارێتییەکی نوێیش دروست دەکات. گەشەسەندنی تەکنەلۆژیا چەندە گرنگە، گێڕانەوەی دروستی ئەویش جەوهەرییە. ئەگەر دەستکەوتە زانستی و بەرگرییەکان بە دروستی نەناسێنرێن، مەیدانی گێڕانەوە دەدرێتە ئەو کەسانەی کە هەوڵ دەدەن ئەم سەرکەوتنانە بچووک، بەڕێکەوت، یان بێ بایەخ دەربکەون. لە کاتێکدا واقیع شتێکی ترە؛ لە بەرژەوەندی نیشتمانییەوە تا یۆنهاپ، بەڵگەکان نیشان دەدەن کە تەکنەلۆژیای ئێران چیتر پرسێکی تەنیا ناوخۆیی نییە، بەڵکو بووەتە بەشێک لە ڕەوتێکی جیهانی گۆڕانکاری لە بواری فڕۆکەی بێفڕۆکەواندا.
دواجار چیرۆکی شاهد-١٣٦ چیرۆکی فڕۆکەی بێفڕۆکەوان نییە؛ چیرۆکی نەتەوەیەکە کە لە سەختترین بارودۆخدا لەبری ئەوەی چاوەڕێی کرانەوەیەکی دەرەکی بکات، پشتی بە توانا ناوخۆییەکانی بەستووە. ئەگەر ئەمڕۆ تەکنۆلۆژیایەکی ئێرانی لە سوپای پێشکەوتوودا بووەتە مۆدێلێکی دیزاین، ئەمە لە سەرووی هەموو شتێکەوە دەرئەنجامی وەبەرهێنانە لە زانست و داهێنان و متمانە بە توانا ناوخۆییەکان؛ ڕێگایەک کە ئێرانی لە "سنوورداربوون"ەوە بردۆتە "دەسەڵات".